Pola elektromagnetyczne w pracy – obowiązki pracodawcy, strefy ochronne i szkolenie pracowników

Pole elektromagnetyczne w pracy staje się obowiązkiem BHP wtedy, gdy w przestrzeni pracy występują strefy ochronne. Pracodawca musi wtedy rozpoznać źródła, ocenić zagrożenia, oznakować strefy i przeszkolić pracowników, którzy mogą w nich przebywać. Najważniejsze wymagania określa rozporządzenie w sprawie BHP przy pracach związanych z narażeniem na pole elektromagnetyczne (Dz.U. 2016 poz. 950).

W skrócie

• Strefy ochronne pola elektromagnetycznego to: pośrednia, zagrożenia i niebezpieczna. Poza nimi jest strefa bezpieczna.
• Pracodawca rozpoznaje źródła pola, ocenia poziom narażenia i wyznacza zasięgi stref.
• Ocenę zagrożeń elektromagnetycznych powtarza się nie rzadziej niż co 4 lata – oraz po każdej istotnej zmianie.
• Pracownicy, którzy mogą przebywać w strefach ochronnych, muszą otrzymać w ramach szkoleń BHP konkretne informacje o zagrożeniach i środkach ochrony.
• Szczególnej ochronie podlegają m.in. kobiety w ciąży, młodociani i osoby z implantami medycznymi.

Gdzie w pracy występują pola elektromagnetyczne?

Źródłem pola jest każde urządzenie zasilane energią elektryczną, ale znaczenie dla BHP mają przede wszystkim te o dużej mocy lub dużych prądach. W zakładach przemysłowych są to m.in.:

• urządzenia do nagrzewania indukcyjnego i hartowania,
• zgrzewarki i spawarki oporowe,
• zgrzewarki pojemnościowe i dielektryczne (np. do folii i tworzyw),
• piece indukcyjne i łukowe,
• elektrolizery i szynoprzewody wysokoprądowe,
• rozdzielnie, transformatory i stacje elektroenergetyczne,
• urządzenia radiokomunikacyjne i nadajniki,
• urządzenia medyczne, np. rezonans magnetyczny i diatermia.

Źródłem wtórnym może być też metalowy obiekt w pobliżu, np. konstrukcja, ogrodzenie czy rurociąg, w którym pole indukuje prądy.

Strefy ochronne pola elektromagnetycznego

Rozporządzenie wyróżnia trzy strefy ochronne: pośrednią, zagrożenia i niebezpieczną. Ich granice wynikają z limitów natężenia pola elektrycznego i magnetycznego (tzw. limity IPN) określonych w przepisach o najwyższych dopuszczalnych natężeniach.

W praktyce oznacza to, że im bliżej źródła i im silniejsze pole, tym ostrzejsze ograniczenia. W strefie niebezpiecznej przebywanie pracowników jest co do zasady wykluczone, a w strefie zagrożenia – ograniczone czasowo i dostępne tylko dla przeszkolonych osób z aktualnymi badaniami.

Zasięgi stref muszą być wyznaczone, a źródła pola i miejsca narażenia – odpowiednio oznakowane i zabezpieczone przed dostępem osób nieupoważnionych.

Obowiązki pracodawcy krok po kroku

1. Rozpoznanie źródeł pola – na podstawie dokumentacji producenta, zastosowanych osłon i ekranów, charakterystyki prac i otoczenia.
2. Ocena poziomu narażenia – na podstawie danych lub, gdy są niewystarczające, pomiarów wykonywanych zgodnie z przepisami o badaniach i pomiarach czynników szkodliwych.
3. Wyznaczenie zasięgów stref ochronnych dla zidentyfikowanych źródeł.
4. Ocena zagrożeń elektromagnetycznych – skutków bezpośrednich (termicznych i pozatermicznych) oraz pośrednich (zakłócenia implantów, zapłon atmosfer wybuchowych, przyciąganie przedmiotów ferromagnetycznych, prądy kontaktowe).
5. Program środków ochronnych – ograniczanie emisji u źródła, osłony i ekrany, organizacja pracy, ograniczanie czasu narażenia, oznakowanie i ograniczenie dostępu.
6. Szkolenie i informowanie pracowników oraz konsultacje z pracownikami lub ich przedstawicielami.
7. Profilaktyka lekarska – przekazanie lekarzowi medycyny pracy informacji o charakterystyce pola i poziomie narażenia.

Ocenę zagrożeń powtarza się co najmniej co 4 lata, a także po zmianie wyposażenia, technologii lub warunków pracy, po niepożądanych skutkach zdrowotnych oraz przy zużyciu technicznym źródeł i ich osłon.

Osoby szczególnie chronione

Przepisy wymieniają osoby, które podlegają ograniczeniom przebywania w strefach ochronnych:

• kobiety w ciąży,
• młodociani,
• użytkownicy aktywnych lub pasywnych implantów medycznych (np. stymulator serca, pompa insulinowa, endoproteza),
• osoby z przeciwwskazaniami lekarskimi do pracy w narażeniu.

To ważne także dla osób, które nie obsługują źródła pola, ale mają dostęp do miejsca narażenia – np. pracowników utrzymania ruchu, sprzątania czy firm zewnętrznych.

Jakie szkolenie muszą przejść pracownicy?

Pracownicy, których przebywania w strefach ochronnych nie wykluczono, muszą w ramach szkoleń BHP otrzymać informacje m.in. o:

• wynikach oceny zagrożeń i rozpoznanych strefach,
• możliwych skutkach bezpośrednich, w tym objawach przejściowych (np. zawroty głowy, wrażenia wzrokowe),
• skutkach pośrednich, szczególnie dla osób z implantami,
• bezpiecznych sposobach pracy i stosowaniu środków ochronnych,
• sposobie zgłaszania niepokojących objawów i zakresie opieki lekarskiej,
• ograniczeniach dla osób szczególnie chronionych.

Ogólne szkolenie okresowe BHP zwykle tego nie obejmuje. Dlatego przygotowaliśmy w Akademii BHPcare osobny kurs online: Szkolenie BHP – pola elektromagnetyczne (PEM) w środowisku pracy. Jest przeznaczony dla pracowników narażonych na pola elektromagnetyczne oraz pracowników służby BHP i napisany z perspektywy osoby, która pracuje przy źródle pola.

Ogólne zasady szkoleń okresowych opisujemy w artykule kiedy pracownik musi przejść szkolenie BHP.

Najczęstsze pytania

Czy pole elektromagnetyczne w biurze jest czynnikiem szkodliwym?

Zwykle nie. Jeśli narażenie wynika wyłącznie z elektrycznego sprzętu powszechnego użytku (komputery, drukarki, czajniki), pracodawca nie traktuje pola jako czynnika szkodliwego. Musi to jednak udokumentować. O wymaganiach dla samych stanowisk z komputerem piszemy w artykule Praca przy komputerze – wymagania BHP i ergonomia.

Jak często trzeba oceniać zagrożenia od pola elektromagnetycznego?

Nie rzadziej niż co 4 lata, a także po każdej zmianie, która może zdezaktualizować wcześniejszą ocenę – np. nowym urządzeniu, zmianie technologii lub zużyciu osłon.

Czy osoba z rozrusznikiem serca może pracować przy źródłach pola?

Użytkownicy implantów medycznych są osobami szczególnie chronionymi i podlegają ograniczeniom przebywania w strefach ochronnych. Decyzja wymaga oceny zagrożeń i konsultacji z lekarzem medycyny pracy.

Czy szkolenie z pól elektromagnetycznych można zrobić online?

Tak, część informacyjna może mieć formę e-learningu, np. szkolenie PEM w Akademii BHPcare. Uzupełnia się ją instruktażem na stanowisku dotyczącym konkretnych źródeł i stref w zakładzie.

Kto prowadzi pomiary pola elektromagnetycznego?

Pomiary wykonuje się zgodnie z przepisami o badaniach i pomiarach czynników szkodliwych, zwykle przez akredytowane laboratorium. Jak sprawdzić, czy firma spełnia wszystkie wymagania w tym zakresie, opisujemy w artykule Ocena zgodności z wymaganiami prawnymi BHP i środowiska.

Czytaj też: Substancje rakotwórcze i mutagenne w zakładzie pracy – rejestry, termin 15 stycznia i szkolenie pracowników.

Z bloga BHPcare: Ocena zagrożeń od pól elektromagnetycznych to część oceny ryzyka zawodowego – pomagamy ją przygotować w ramach usługi Ocena ryzyka i bezpieczeństwo operacyjne.