Substancje rakotwórcze i mutagenne w zakładzie pracy – rejestry, termin 15 stycznia i szkolenie pracowników

Jeśli w zakładzie występują substancje rakotwórcze, mutagenne lub reprotoksyczne (CMR), pracodawca ma kilka obowiązków, które łatwo przeoczyć: dwa rejestry, coroczną informację do sanepidu i PIP do 15 stycznia, przechowywanie dokumentacji nawet przez 40 lat oraz szkolenie pracowników. Od lipca 2024 r. obowiązują nowe przepisy, które objęły także substancje działające szkodliwie na rozrodczość.

W skrócie

• Podstawa prawna: art. 222 Kodeksu pracy i rozporządzenie Ministra Zdrowia z 26 lipca 2024 r. w sprawie substancji o działaniu rakotwórczym, mutagennym lub reprotoksycznym w środowisku pracy (obowiązuje od 28 lipca 2024 r.).
• Dotyczy substancji i mieszanin sklasyfikowanych jako rakotwórcze, mutagenne lub reprotoksyczne kategorii 1A lub 1B wg rozporządzenia CLP, a także wymienionych w przepisach czynników i procesów technologicznych.
• Pracodawca prowadzi rejestr prac i rejestr pracowników narażonych.
• Informację o czynnikach CMR przekazuje państwowemu wojewódzkiemu inspektorowi sanitarnemu i okręgowemu inspektorowi pracy corocznie do 15 stycznia za rok poprzedni – na nowym wzorze formularza.
• Rejestry przechowuje się 40 lat po ustaniu narażenia (rakotwórcze i mutagenne) lub 5 lat (reprotoksyczne, które nie są jednocześnie rakotwórcze ani mutagenne).

Czym są substancje CMR?

Skrót CMR oznacza substancje rakotwórcze (Carcinogenic), mutagenne (Mutagenic) i działające szkodliwie na rozrodczość, czyli reprotoksyczne (toxic to Reproduction). Rozpoznasz je po karcie charakterystyki i oznakowaniu: piktogram GHS08 (sylwetka z „gwiazdą” na piersi) oraz zwroty wskazujące rodzaj zagrożenia, np. H350 (może powodować raka), H340 (może powodować wady genetyczne) czy H360 (może działać szkodliwie na płodność lub na dziecko w łonie matki).

W zakładach produkcyjnych to m.in. niektóre rozpuszczalniki, chromiany i związki niklu, formaldehyd, pyły drewna twardego, krzemionka krystaliczna, spaliny silników Diesla czy niektóre metale i ich związki. Czynnikiem rakotwórczym może być też sam proces – np. prace narażające na określone pyły czy dymy.

Obowiązki pracodawcy krok po kroku

1. Identyfikacja – przegląd kart charakterystyki wszystkich stosowanych substancji i mieszanin oraz procesów, w których mogą powstawać czynniki CMR.
2. Eliminacja lub zastąpienie – w pierwszej kolejności zastąpienie substancji CMR mniej szkodliwą, jeśli jest to technicznie możliwe.
3. Ograniczenie narażenia – systemy zamknięte, wentylacja miejscowa, ograniczenie liczby narażonych osób i czasu narażenia, środki ochrony indywidualnej.
4. Pomiary czynników szkodliwych i ocena ryzyka zawodowego uwzględniająca narażenie na czynniki CMR.
5. Rejestr prac, których wykonywanie powoduje konieczność kontaktu z czynnikami CMR.
6. Rejestr pracowników narażonych – z danymi o stanowisku, rodzaju czynnika i narażeniu.
7. Informacja do sanepidu i PIP – niezwłocznie po rozpoczęciu działalności i corocznie do 15 stycznia za rok poprzedni.
8. Informowanie i szkolenie pracowników o zagrożeniach, środkach ochrony i postępowaniu.
9. Profilaktyczne badania lekarskie – także po ustaniu narażenia, zgodnie z przepisami.

Ile lat przechowywać rejestry?

Rodzaj czynnika	Okres przechowywania rejestru pracowników i rejestru prac
Rakotwórczy lub mutagenny	40 lat po ustaniu narażenia
Reprotoksyczny (niebędący jednocześnie rakotwórczym ani mutagennym)	5 lat po ustaniu narażenia

W razie likwidacji zakładu pracodawca przekazuje rejestry właściwemu państwowemu wojewódzkiemu inspektorowi sanitarnemu.

Termin 15 stycznia – o czym pamiętać

Coroczna informacja o substancjach i procesach CMR to obowiązek sprawozdawczy, który najczęściej wypada z kalendarza. Od 28 lipca 2024 r. obowiązuje nowy wzór formularza, obejmujący także substancje reprotoksyczne. Firmy, które dotąd zgłaszały tylko czynniki rakotwórcze i mutagenne, powinny sprawdzić, czy nie stosują substancji reprotoksycznych, które teraz też trzeba ująć w informacji.

Szkolenie pracowników narażonych na substancje CMR

Pracownik musi wiedzieć, z jaką substancją pracuje, jakie są jej skutki – często ujawniające się po wielu latach – i co konkretnie robić, żeby ograniczyć narażenie. Ogólne szkolenie okresowe BHP zwykle nie wchodzi w ten poziom szczegółu.

Dlatego w Akademii BHPcare przygotowaliśmy kurs online Chemia niebezpieczna – substancje reprotoksyczne, rakotwórcze i mutagenne. Omawia rozpoznawanie substancji CMR na podstawie karty charakterystyki i etykiety, drogi narażenia, środki ochrony i zasady bezpiecznej pracy.

Jeśli w zakładzie używa się klejów, pianek, uszczelniaczy lub powłok poliuretanowych, pracownicy potrzebują też osobnego szkolenia wymaganego przez REACH: Szkolenie BHP – bezpieczne stosowanie diizocyjanianów (REACH, poziomy I–III).

O terminach szkoleń okresowych dla poszczególnych grup piszemy w artykule kiedy pracownik musi przejść szkolenie BHP, a o odpowiedzialności za ich brak – w tekście kara za brak szkolenia BHP.

Najczęstsze pytania

Do kiedy trzeba złożyć informację o substancjach rakotwórczych?

Corocznie do 15 stycznia za rok poprzedni, do państwowego wojewódzkiego inspektora sanitarnego i okręgowego inspektora pracy. Nowy pracodawca składa ją niezwłocznie po rozpoczęciu działalności.

Jak długo przechowuje się rejestr pracowników narażonych na czynniki rakotwórcze?

40 lat po ustaniu narażenia. W przypadku substancji reprotoksycznych, które nie są jednocześnie rakotwórcze ani mutagenne – 5 lat.

Skąd mam wiedzieć, czy substancja jest CMR?

Z karty charakterystyki (sekcja 2 i 3) oraz etykiety: piktogram GHS08 i zwroty H350, H340 lub H360 (także w wariantach z literami) wskazują na kategorię 1A lub 1B.

Czy substancje reprotoksyczne też trzeba zgłaszać?

Tak. Od 28 lipca 2024 r. przepisy obejmują substancje rakotwórcze, mutagenne i reprotoksyczne, a informacja do sanepidu i PIP jest składana na nowym wzorze formularza.

Czy szkolenie o substancjach CMR można zrobić online?

Tak, część wiedzy można przekazać w formie e-learningu, np. w kursie Chemia niebezpieczna – substancje CMR. Uzupełnia się ją instruktażem na stanowisku dotyczącym konkretnych substancji i procesów w zakładzie.

Czytaj też: BHP w salonie fryzjerskim i kosmetycznym – zagrożenia, obowiązki właściciela i szkolenie.

Z bloga BHPcare: Podstawą rozpoznania substancji CMR są karty charakterystyki – zobacz, jak sprawdzić, czy karty SDS w firmie są aktualne i użyteczne.